پیشرفت مطالعه
0%
بخش‌های خوانده‌شده: 0
کل بخش‌ها: 8
تعریف

عبارت گویا کسری است که صورت و مخرج آن چندجمله‌ای هستند. مخرج این عبارت نمی‌تواند صفر باشد. به بیان ساده، هر عبارتی که بتوان آن را به شکل کسر P(x)/Q(x) نوشت — که P و Q چندجمله‌ای و Q ≠ ۰ باشد — یک عبارت گویاست.

شرط معنادار بودن
Q(x) ≠ 0 → مخرج عبارت گویا نباید صفر شود
مثال

عبارت زیر را در نظر بگیرید:

(x² - 4) / (x - 2) , x ≠ 2

در این کسر، صورت: x² - ۴ و مخرج: x - ۲ چندجمله‌ای هستند. شرط معنادار بودن: x ≠ ۲

نکات امتحانی مهم
  • همیشه ابتدا مقادیری را که مخرج را صفر می‌کنند، پیدا کنید و جداگانه ذکر نمایید.
  • اعداد صحیح و کسرهای معمولی زیرمجموعه عبارات گویا هستند.
  • دامنه عبارت گویا شامل تمام اعداد حقیقی است، به‌جز مقادیری که مخرج را صفر می‌کنند.
  • اگر مخرج یک جمله‌ای مانند x باشد، فقط x = ۰ از دامنه حذف می‌شود.
💡 جمع‌بندی: عبارت گویا = کسری با صورت و مخرج چندجمله‌ای؛ مخرج هیچ‌وقت نباید صفر شود — این مهم‌ترین قانون این فصل است!
مفهوم

برای ساده کردن عبارت گویا، عوامل مشترک صورت و مخرج را پیدا کرده و حذف می‌کنیم. این کار با تجزیه (فاکتورگیری) صورت و مخرج شروع می‌شود. پس از تجزیه، عوامل مشترک حذف می‌شوند.

قانون اصلی
P(x)·K / Q(x)·K = P(x) / Q(x) (K ≠ 0)
مثال گام‌به‌گام

ساده کنید:

(x² - 4) / (x² - x - 2)

گام ۱ — تجزیه صورت: x² - 4 = (x+2)(x-2)
گام ۲ — تجزیه مخرج: x² - x - 2 = (x-2)(x+1)
گام ۳ — حذف عامل مشترک (x-2):

(x+2)(x-2) / (x-2)(x+1) = (x+2)/(x+1) , x ≠ 2 , x ≠ -1
نکات امتحانی
  • پس از ساده‌سازی، شرط دامنه عبارت اولیه حفظ می‌شود — شرط‌های حذف‌شده را فراموش نکنید!
  • عبارت -(a-b) = (b-a) را بشناسید؛ مثلاً: (x-3)/(3-x) = -1
  • همیشه صورت و مخرج را کاملاً تجزیه کنید، نه فقط بخشی از آن را.
  • فقط عوامل مشترک حذف می‌شوند، نه جملات تکی!
💡 جمع‌بندی: تجزیه کن، عامل مشترک پیدا کن، حذف کن — اما شرط‌های ابتدایی را حفظ کن!
جمع و تفریق (مخرج مشترک)
a/b ± c/d = (a·d ± c·b) / (b·d) → ابتدا م.م.م پیدا کن
ضرب عبارت‌های گویا
a/b × c/d = (a·c) / (b·d) → صورت‌ها × صورت‌ها، مخرج‌ها × مخرج‌ها
تقسیم عبارت‌های گویا
a/b ÷ c/d = a/b × d/c = (a·d) / (b·c) (c ≠ 0)
مثال‌ها

جمع:

1/(x-1) + 1/(x+1) = [(x+1)+(x-1)] / [(x-1)(x+1)] = 2x/(x²-1)

ضرب:

(x+2)/(x-1) × (x-1)/(x+3) = (x+2)/(x+3) , x≠1,-3

تقسیم:

(x²-4)/x ÷ (x-2)/x² = (x²-4)/x × x²/(x-2) = x(x+2)
  • در جمع و تفریق، مخرج‌ها باید یکسان شوند — همیشه م.م.م را پیدا کنید.
  • در تقسیم، همیشه کسر دوم را وارونه کنید و سپس ضرب کنید.
  • پس از هر عملیات، نتیجه را ساده کنید.
  • شرط دامنه برای تمام عملیات اعمال می‌شود.
💡 جمع‌بندی: جمع/تفریق = مخرج مشترک | ضرب = ضرب مستقیم | تقسیم = ضرب در وارون
تعریف

کسر مرکب کسری است که صورت یا مخرج آن (یا هر دو) خود دارای کسر باشند. برای ساده‌سازی دو روش داریم: روش ۱: صورت را بر مخرج تقسیم کنید. روش ۲: در م.م.م تمام کسرهای داخلی ضرب کنید.

روش حل
(a/b) / (c/d) = (a/b) × (d/c) = (a·d)/(b·c)
مثال

ساده کنید:

(1 + 1/x) x+1 x+1 ─────────── = ─── ÷ ─── = ───────────────── (1 - 1/x) x x x-1 ─── × ───── = ───── 1 x-1 1

روش آسان‌تر: در x ضرب کن → (x+1)/(x-1)

(1 + 1/x)/(1 - 1/x) × x/x = (x+1)/(x-1) , x≠0,1
  • روش م.م.م (ضرب در م.م.م همه مخرج‌های داخلی) سریع‌ترین روش است.
  • ابتدا صورت و مخرج اصلی را جداگانه ساده کنید.
  • دقت کنید که شرط دامنه از هر دو بخش صورت و مخرج استخراج می‌شود.
💡 جمع‌بندی: کسر مرکب = کسر داخل کسر؛ راه‌حل: ضرب در م.م.م یا تقسیم صورت بر مخرج.
مفهوم

معادله گویا معادله‌ای است که در آن متغیر در مخرج ظاهر می‌شود. برای حل، از هر دو طرف معادله می‌خواهیم که در م.م.م مخرج‌ها ضرب کنیم تا کسرها حذف شوند. در پایان، جواب‌ها را در معادله اولیه بررسی می‌کنیم.

مراحل حل
۱. م.م.م مخرج‌ها را پیدا کن → ۲. در م.م.م ضرب کن → ۳. حل کن → ۴. بررسی کن
مثال

حل کنید:

2/(x-1) + 1/x = 3/(x(x-1))

م.م.م = x(x-1)؛ در هر دو طرف ضرب می‌کنیم:

2x + (x-1) = 3 → 3x - 1 = 3 → x = 4/3

بررسی: x = 4/3 باعث صفر شدن مخرج نمی‌شود ✓

  • ⚠️ حتماً جواب را در دامنه اولیه بررسی کنید — جواب‌های اضافی (ناجور) رایج‌ترین اشتباه است!
  • جوابی که مخرج را صفر کند باید حذف شود.
  • م.م.م صحیح = نتیجه درست؛ اگر م.م.م اشتباه باشد، همه چیز اشتباه می‌شود.
  • پس از حذف کسر‌ها، یک معادله چندجمله‌ای معمولی به‌دست می‌آید.
💡 جمع‌بندی: در معادله گویا: م.م.م پیدا کن ← ضرب کن ← حل کن ← بررسی کن — بدون بررسی، جواب کامل نیست!
الگوهای رایج مسائل کلامی

مسائل کلامی فصل ۷ معمولاً شامل موارد زیر هستند: مسائل سرعت-زمان-مسافت، مسائل کار-زمان، و مسائل نسبت و تناسب. در هر صورت، ابتدا متغیر تعریف می‌شود، سپس معادله نوشته می‌شود.

فرمول‌های کلیدی
زمان = مسافت / سرعت | سرعت = مسافت / زمان
کار مشترک: 1/t₁ + 1/t₂ = 1/t_مشترک
مثال (مسئله کار-زمان)

علی یک کار را در ۶ ساعت و رضا همان کار را در ۴ ساعت انجام می‌دهند. اگر با هم کار کنند، چند ساعت طول می‌کشد؟

1/6 + 1/4 = 1/t → (2+3)/12 = 1/t → t = 12/5 = 2.4 ساعت

جواب: ۲ ساعت و ۲۴ دقیقه

  • ابتدا متغیر مجهول را نام‌گذاری کنید (مثل: سرعت = x)
  • در مسائل کار: سهم هر نفر در یک واحد زمان = کسری از کار کل
  • در مسائل سرعت: معمولاً از t = d/v استفاده می‌شود
  • واحدها را یکسان کنید — کیلومتر/ساعت یا متر/ثانیه
💡 جمع‌بندی: متغیر تعریف کن → جدول بکش → معادله بنویس → حل کن → بررسی واقعی بودن جواب!
مهم‌ترین ترفندها
  • ترفند -(a-b): عبارت (a-b) = -(b-a) — اگر در مخرج (x-3) و در صورت (3-x) دیدید، نتیجه -۱ است.
  • اشتباه رایج: هرگز صورت و مخرج را با هم جمع نزنید! فقط عوامل مشترک حذف می‌شوند.
  • شرط دامنه: تمام مقادیری که هر مخرج را صفر می‌کنند باید گفته شوند — نه فقط مخرج آخر!
  • تجزیه سریع: a²-b² = (a+b)(a-b) و a²+2ab+b² = (a+b)² را حفظ کنید.
  • بررسی پایانی: در معادلات گویا، همیشه جواب را جایگزین کنید و بررسی کنید!
الگوهای تجزیه مهم
a² - b² = (a+b)(a-b) a² + 2ab + b² = (a+b)² a² - 2ab + b² = (a-b)² a³ - b³ = (a-b)(a²+ab+b²)
💡 جمع‌بندی: تجزیه = کلید موفقیت | شرط دامنه = نمره کامل | بررسی جواب = اطمینان نهایی
۱۰ چیزی که باید قبل از امتحان بدانید
  • ۱. عبارت گویا = P(x)/Q(x) که Q(x) ≠ ۰
  • ۲. ساده‌سازی: ابتدا تجزیه، سپس حذف عامل مشترک
  • ۳. جمع/تفریق: مخرج مشترک (م.م.م) پیدا کنید
  • ۴. ضرب: صورت‌ها × صورت‌ها، مخرج‌ها × مخرج‌ها
  • ۵. تقسیم: ضرب در وارون کسر دوم
  • ۶. کسر مرکب: ضرب در م.م.م مخرج‌های داخلی
  • ۷. معادله گویا: م.م.م × هر دو طرف → حل → بررسی
  • ۸. a²-b² = (a+b)(a-b) — این تجزیه در همه جا استفاده می‌شود!
  • ۹. (a-b) = -(b-a) — این ترفند ساده‌سازی را آسان می‌کند
  • ۱۰. شرط دامنه را همیشه بنویسید — نمره کامل با آن است!
🌙 شب امتحان: آرام باش، این موارد را مرور کن، خوب بخواب — موفق باشی! 🌟
فرمول‌های کلیدی فصل ۷
تعریف عبارت گویا
P(x) / Q(x) , Q(x) ≠ 0
P و Q چندجمله‌ای، Q هرگز صفر نمی‌شود
جمع با مخرج مشترک
a/b + c/b = (a+c)/b
مخرج‌های مساوی: فقط صورت‌ها جمع می‌شوند
جمع با مخرج مختلف
a/b + c/d = (ad+bc)/(bd)
ضرب متقاطع برای برابر کردن مخرج‌ها
ضرب کسرها
a/b × c/d = (a×c)/(b×d)
صورت × صورت و مخرج × مخرج
تقسیم کسرها
a/b ÷ c/d = a/b × d/c
وارونه کن و ضرب کن
تفاضل مربعات
a² - b² = (a+b)(a-b)
پرکاربردترین فرمول تجزیه در این فصل
مربع مجموع/تفاضل
(a±b)² = a²±2ab+b²
برای تجزیه سه‌جمله‌ای‌های کامل
کار مشترک
1/t₁ + 1/t₂ = 1/T
T = زمان کار مشترک دو نفر
مرور سریع شب امتحان 🌙
عبارت گویا
P(x)/Q(x) — مخرج هرگز صفر نمی‌شود. دامنه = ℝ منهای صفرهای مخرج.
ساده‌سازی
تجزیه صورت و مخرج ← حذف عامل مشترک ← نوشتن شرط دامنه
جمع/تفریق
م.م.م پیدا کن ← مخرج‌ها را مساوی کن ← صورت‌ها را جمع/تفریق کن
ضرب/تقسیم
ضرب: مستقیم | تقسیم: وارونه کن و ضرب کن — همیشه ساده کن!
کسر مرکب
در م.م.م مخرج‌های داخلی ضرب کن تا همه کسرها حذف شوند
معادله گویا
م.م.م × هر دو طرف ← حل معادله ← بررسی جواب در دامنه!
خلاصه بررسی یادگیری

روی هر مورد کلیک کنید تا وقتی یاد گرفتید علامت بزنید: